Filozofia ajurwedyjska

Ajurweda, będąca starożytną hinduską nauką o zdrowiu i leczeniu, jest ściśle związana z filozofią. Jej zasady opierają się na głębokim zrozumieniu wszechświata oraz człowieka, który stanowi jego integralną część. Według ajurwedy wszystko, co istnieje w naturze i we wszechświecie, istnieje również w człowieku. Filozofia ajurwedyjska to holistyczny system, który łączy ciało, umysł i ducha opierając się na zasadzie harmonii z naturą i z uniwersalnymi prawami wszechświata.

Filozofia samkhya

Filozofia ajurwedy obejmuje różne systemy myślowe, w tym m. in. filozofię samkhya, która odgrywa centralna rolę w jej podstawach teoretycznych. Samkhya, czyli filozofia stworzenia posiada ścisły związek z ajurwedą. Ajurweda jest nauką codziennego życia, która rozwinęła się z praktycznego i filozoficznego oświecenia starożytnych mędrców (ryszi – mędrcy-mężczyźni oraz rysziki – mędrcy-kobiety), którzy poprzez intensywną medytację doznali oświecenia. W ajurwedzie, samkhya dostarcza podstaw teoretycznych do zrozumienia struktury i funkcjonowania ludzkiego ciała oraz mechanizmów choroby.

Ryszi i ryszyki dostrzegali w bliskim stosunku między człowiekiem i wszechświatem, jak kosmiczna energia przejawia się we wszystkich istotach żyjących i nieżyjących. Twierdzili, że źródłem wszelkiej egzystencji jest Kosmiczna Inteligencja, która powstała z czystej świadomości (Purusza) i materii kosmicznej (Prakriti). Kosmiczna Inteligencja w kontekście filozofii wedyjskiej jest pojęciem odnoszącym się do wszechobecnej siły, która steruje naturalnym porządkiem, kierując ewolucją, harmonią i funkcjonowaniem wszelkich form życia.  

Prakriti i Purusza

Prakriti jest twórczą siłą działania, źródłem formy, przejawem właściwości i natury. Prakriti stwarza wszystkie kształty we wszechświecie. Wszystko, z czego składa się świat, zrodziło się z kosmicznej materii. Prakriti jest odwieczną fizyczną energią zawierającą trzy właściwości zwane gunami, które są podstawą dla wszelkiego istnienia.

Purusza jest bezkształtna, poza wszelkimi właściwościami, poza przyczyną i skutkiem, poza przestrzenią i czasem. Jest to czysta świadomość, bierna, pozbawiona wyboru, nie bierze aktywnego udziału w przejawianiu się wszechświata. Purusza jest esencją bytu, którą można rozumieć jako pierwotnego obserwatora, biernego wobec wydarzeń w materialnym świecie, lecz świadomego zachodzących w nim zmian. Purusza jest podstawowym elementem duchowej natury każdej istoty.

Prakruti i Purusza są wieczne, bezczasowe i niemierzalne. W kontekście ajurwedy, te zasady są używane do wyjaśnienia funkcjonowania ciała i umysłu. Prakriti, jako materialna natura, manifestuje się w trzech doszach: vata, pitta i kapha, które regulują fizjologię i psychologię człowieka. Równowaga miedzy tymi doszami jest kluczowa dla zdrowia, a ich zaburzenie prowadzi do chorób. Z kolei trzy guny – sattwa, rajas i tamas – przejawiają się w funkcjonowaniu umysłu człowieka i odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu zdrowia psychicznego i emocjonalnego.

Powstanie świata

Według filozofii samkya, przed powstaniem świata istniała pierwotna, niezróżnicowana materia – Prakriti. Prakriti była w stanie równowagi, w którym trzy guny (sattwa, radżas i tamas) były zrównoważone. Pierwotna materia nie miała jeszcze żadnej formy ani właściwości, ale zawierała potencjał do stworzenia wszystkiego, co istnieje.

Pierwszym elementem, który wyłonił się z Prakriti, był eter (przestrzeń). Eter umożliwia istnienie dźwięku i jest nośnikiem potencjału do dalszego tworzenia. Z eteru wyłoniło się powietrze, które wprowadziło ruch i dynamikę. Z powietrza powstał ogień, który jest elementem odpowiedzialnym za przemianę, ciepło i światło. Z ognia wyłoniła się woda, która potrzebna jest do istnienia życia. Ostatnim elementem była ziemia, z której powstały wszystkie żywe organizmy.

Filozofie nyaya i vaysheshika

Nyaya i vaysheshika to dwie uzupełniające się szkoły filozofii hinduskiej, które razem oferują wszechstronne podejście do zrozumienia rzeczywistości. Nyaya, znana głównie jako system logiki i epistemologii, skupia się na analizie procesów poznawczych oraz na badaniu, w jaki sposób człowiek dochodzi do prawdziwej wiedzy. Vaysheshika koncentruje się na ontologii, czyli naturze bytu i rzeczywistości. Jest znana ze swojej teorii atomizmu, która zakłada, że świat materialny składa się z niepodzielnych, wiecznych atomów.

Ajurweda, jako starożytna nauka o zdrowiu i leczeniu, czerpie inspiracje z wielu szkół filozoficznych, w tym z nyaya i vaisheshika. Nyaya, jako system logiki i epistemologii, dostarcza ajurwedzie narzędzi do racjonalnego myślenia, analizy i diagnozowania. Ajurweda korzysta z czterech źródeł wiedzy, które wywodzą się z nyaya:

  • Pratyaksha (percepcja) – bezpośrednia obserwacja pacjenta.
  • Anumana (wnioskowanie) – wyciąganie wniosków na podstawie objawów i historii choroby.
  • Upamana (analogia) – porównanie objawów z innymi znanymi przypadkami.
  • Shabda (świadectwo) – korzystanie z wiedzy przekazanej przez autorytety.

Filozofia vaysheshika dostarcza ajurwedzie fundamentów do zrozumienia struktury wszechświata i ludzkiego ciała. W ajurwedzie, chociaż bezpośrednio nie operuje się koncepcją atomów w sensie współczesnym, idea, że ciało i materia są złożone z fundamentalnych, niepodzielnych elementów, jest obecna w teorii pięciu elementów. Ajurweda wykorzystuje te koncepcję do analizy i klasyfikacji tkanek, substancji i procesów fizjologicznych.

Człowiek jako mikrokosmos

W ajurwedzie, idea człowieka jako mikrokosmosu ma fundamentalne znaczenie dla zrozumienia zdrowia, choroby i leczenia. Według filozofii ajurwedyjskiej człowiek jest mikrokosmosem, jest integralną częścią natury i wszechświata. Oznacza to, że te same prawa, które rządzą makrokosmosem, odnoszą się również do mikrokosmosu człowieka. Ajurwedyjskie poglądy na zdrowie i chorobę w ujęciu całościowym biorą pod uwagę wewnętrzny związek zachodzący między indywidualnością, a Kosmiczną Inteligencją, energią i materią. 

Ajurweda opiera się na teorii pięciu elementów (eteru, powietrza, ognia, wody i ziemi), które tworzą zarówno wszechświat, jak i ludzkie ciało. Tak jak w makrokosmosie, elementy te współdziałają i wzajemnie na siebie wpływają, tak samo działają one w ludzkim organizmie.  Koncepcja trzech dosz (vata, pitta, kapha), które reprezentują kombinacje tych pięciu elementów regulują wszystkie funkcje fizjologiczne i psychiczne w ciele człowieka. Dosze te są postrzegane jako energetyczne siły, które odzwierciedlają kosmiczne zasady w ludzkim mikrokosmosie. 

Ajurweda podkreśla również znaczenie życia w zgodzie z naturalnymi cyklami, takimi jak pory dnia, zmiany pór roku i fazy księżyca. Człowiek będący mikrokosmosem, jest integralną częścią większego systemu, a jego zdrowie jest powiązane z tym, jak dobrze potrafi dostosować się do tych naturalnych rytmów. Ajurweda zaleca przestrzeganie codziennych i sezonowych rutyn, które są dostosowane do zmieniających się warunków w przyrodzie, aby zachować wewnętrzną równowagę.

Duchowość w ajurwedzie

Wspomniana wcześniej purusza, w ajurwedzie jest tożsama z aspektem duchowym, który jest wieczny, niezmienny i stanowi prawdziwą naturę człowieka. Duchowość w ajurwedzie jest nierozerwalnie związana z pojęciem zdrowia. Ajurweda traktuje zdrowie jako stan równowagi w ciele, umyśle i duszy. Dlatego też praktyki duchowe są integralną częścią ajurwedyjskiego podejścia do leczenia i profilaktyki.

Medytacja, joga, praca z oddechem (pranajama) są często zalecane w ajurwedzie jako metody, które pomagają osiągnąć wewnętrzny spokój i równowagę. Duchowe praktyki mają na celu także rozwijanie świadomości, która prowadzi do głębszego zrozumienia siebie samego i swojego miejsca w świecie. 

Filozofia ajurwedyjska uznaje również znaczenie karmy (działania) i dharmy (prawdziwego celu życiowego) w procesie uzdrawiania. Uważa się, że życie zgodnie z własną dharmą przynosi wewnętrzny spokój i harmonię, które są niezbędne dla zachowania zdrowia. Dodatkowo, ajurweda zachęca do życia w zgodzie z naturą, zarówno w kontekście fizycznego środowiska, jak i subtelnych energii wszechświata. 

Przeczytaj na blogu
Przewijanie do góry